11 de maio de 2017

AS SETE PRINCIPAIS ENCRUCILLADAS DE DEZA NO MAPA DE DOMINGO FONTÁN (1834)

En 1834 Galicia coñecía o froito de 17 anos de traballo do xeógrafo de Portas (Pontevedra): o seu coñecido mapa de Galicia, denominado por el como Carta Xeométrica. Na súa Carta Xeométrica de Galicia acadou tal nivel de detalle que só sería superado 120 anos máis tarde coa fotogrametría aérea.
No seu mapa, Fontán recolle topónimos de localidades, os principais accidentes orográficos e a hidrografía dos ríos principais, xunto á oronimia e a hidronimia. Dándolle cohesión a ese territorio, que el percorreu a pé e a cabalo durante eses 17 anos, están sinalados os principais camiños da época. Entendemos que a maioría dos camiños por el referenciados serían os que entón se coñecían como camiños reais e que prescindiría de recoller os camiños locais ou veciñais.
Unha observación atenta da devandita Carta Xeométrica, centrada na comarca de Deza, permite ver a evolución das vías de comunicación e distinguir cales eran as principais ENCRUCILLADAS, eses nós de comunicación que antano foron lugares moi frecuentados por viandantes, carruaxes, cabalerías e arrieiros. Igualmente nos permite valorar como algúns importantes cruzamentos de camiños foron perdendo aquela antiga preeminencia en favor doutras novas vías abertas no decurso dos anos.

Das sete principais encrucilladas destaca por nome e por número de vías referenciadas por Fontán, AS CRUCES, onde confluían de modo radial sete camiños ( polo norte buscaba a Ponte San Xusto cara a Arzúa e Boimorto, polo leste saía un camiño real que ía á Ponte Toiriz,  Brántega, Órrea, Bais, Facha, Gradoi, Dorra e chegaba a Monterroso; polo surleste saía un camiño que subía a Agoleta, O Vento e Lalín ou Lagoa do Cepo pasando previamente por Albarellos; polo sur saía un camiño que pasaba por Besexos, Oirós, Bodaño, Losón, O Corpiño, Madriñán, Noceda e Prado; polo suroeste saía camiño cara a Fontao, Carboeiro, Bandeira e Cervaña. Polo oeste saía un vieiro que pasaba por Sabrexo, Merza, Bascuas, Camanzo e  despois de cruzar a Ponte Ledesma en Gres, seguía cara a Santiago. Un sétimo camiño dirixíase a Carbia, onde se bifurcaba a  Camanzo ou á Ponte Basebe para acadar as terras de Touro).
Na LAGOA DO CEPO, en Vilarello-Dozón, confluían seis camiños de longo percorrido. Do seu pasado esplendor quédanos hoxe a memoria e esta constatación de Fontán. Saía un camiño, polo norte cara a Agolada pasando por A Rocha, Alemparte, Pedroso, Axiaz, Ventosa. Outro camiño dirixíase a Rodeiro previo paso por Álceme. Outro camiño saía polo leste pasando pola Ponte Sanlés, Carboentes, Baroncelle, Couso e cruzaba unha portela na serra do Faro para dirixirse a Chantada. Cara ao sur partía un camiño que subía á Pena de Francia, baixaba a Coiras e a Piñor e a Cea para dirixirse a Ourense. Máis polo suroeste partía outra vía que pasaba por O Castro de Dozón e bordeaba a serra da Madanela para arribar a O Carballiño. O sexto camiño da encrucillada dirixíase por Albarellos e Goiás ao nó de O Vento, onde as derivacións ofrecían seis alternativas.
A terceira encrucillada das tres máis importantes era o lugar de O VENTO na parroquia de Bermés (Lalín). De aquí partía polo norte camiño cara As Cruces, polo norleste unha importante vía de orixe romana e medieval que baixaba a Ponte Vilariño e dirixíase por Agolada cara as terras de Monterroso. Outra vía partía polo leste,  baixaba a Moimenta e seguía por Parada, Ponte dos Cabalos, Ventosa, Aldea do Monte, cruzaba o Farelo polo lugar de O Seixo e baixaba a A Somoza para continuar cara a Taboada. Polo surleste un camiño pasaba por Goiás, Albarellos, Lagoa do Cepo e buscaba Chantada. Polo sur partía o camiño que arribaba a Lalín. Polo oeste partía o camiño real que continuaba por Santiso, Bendoiro, Prado e cruzaba a Ponte Taboada. Esta sería a mesma vía antiga que viña desde Agolada e buscaba as terras de Caldas de Reis por A Estrada e Cuntis.
AGOLADA foi tamén importante encrucillada, onde confluíron desde hai séculos camiños relevantes. Fontán referencia cinco. Un partía cara o norte pasando por Borraxeiros, Artoño e Berredo, onde se bifurcaba buscando dúas pontes sobre o Ulla: pola dereita cruzaba Ponte da Cornella (Ponte Arcediago) e dirixíase a terras de Melide e seguía cara a Curtis e Betanzos; pola esquerda buscaba a Ponte de Mourazos e seguía por terras de Santiso cara Arzúa. Polo leste de Agolada partía o camiño que pasaba por As Trabancas, O Marco, Antas de Ulla e Monterroso. Seguía cara a Lugo. Este último camiño é identificado con argumentos sólidos polos máis acreditados arqueólogos como a antiga calzada romana Vía XIX. Polo sur de Agolada saía o camiño que se dirixía á Ponte Pedroso para continuar cara a terras ourensás. Na Lagoa do Cepo bifurcábase cara Ourense ou cara O Carballiño. Polo oeste partía o antigo camiño cara a Ponte Vilariño, O Vento, a Ponte Taboada, A Estrada, Cuntis, Caldas de Reis. E polo noroeste baixaba ao Arnego, cruzaba a ponte Toiriz e dirixíase a As Cruces para continuar pola Ponte Ledesma.
 LALÍN  era tamén unha importante encrucillada, pousada e lugar de paso. Aquí arribaban varios camiños. Fontán sitúa cinco vías, que son máis contando as bifurcacións de A Xesta. Polo norte partía un camiño cara O Vento e As Cruces, facilmente identificable coa actual estrada. Polo leste, outro camiño dirixíase a Albarellos e aquí bifurcábase pola esquerda cara a Rodeiro e pola dereita cara a Lagoa do Cepo e Chantada. Polo sur outro importante camiño pasaba por Donramiro e Moneixas, onde se bifurcaba. Pola dereita ía a Ermida do Medio, desde onde se podía continuar ao lugar de As Santas (Beariz) e pola esquerda ía por A Xesta, Ponte Noufe e seguía por Puxallos, Santo Domingo e Castro-Dozón, onde volvía a bifurcarse.
Desde Donramiro tamén partía un importante camiño que seguía por Botos, Soutolongo, Vilatuxe, Laro, Aciveiro...
Polo noroeste partía o camiño cara a Prado e Silleda. Ao chegar a Chapa bifurcábase, como na actualidade, cara a A Estrada e Santiago por Bandeira.
 MERZA  concentraba cinco camiños: un cara a Ponte Ledesma, outro ía a Carbia e á Ponte Basebe, outro ía a As Cruces, outro dirixíase a Carboeiro e cara o sur ía un pola Ponte Sulago e arribaba a A Bandeira.
E finalmente, nunha aldeíña de Lebozán, A ERMIDA, xa nos lindeiros con O Irixo, encontramos unha sorprendente encrucillada de cinco camiños. Un dirixíaxe a Vilatuxe pasando por O Espiño e A Saborida, outro baixaba a Lebozán e continuaba por Vilanova ata Lalín, outro saía polo leste, seguindo a lomba das vertentes e pasaba pola Cruz da Grade, polo Foxo do Cabrito, e por Cotofrío chegaba a San Martiño de Dozón e desde alí continuaba pola Pallota, Pobadura e seguía a Chantada.
Polo surleste saía unha vía que chegaba ao Irixo e polo suroeste dirixíase á parroquia de Carballeda (Irixo) e ascendía a montaña impoñente do Testeiro para conducir a As Santas (Beariz).

8 de maio de 2017

ENCRUCILLADA DOS CABALOS

Agolada foi unha importante encrucillada dos camiños e das calzadas. Esta gándara da Galicia central era lugar de paso e pousada. O territorio aqualatense estivo desde antigo vertebrado polos camiños que castrexos e romanos trazaran e que no decorrer dos séculos habían de se converter en camiños reais. A vila de Agolada naceu preto dun muíño e á beira dunha cantina asentada na lóxica estratéxica dos camiños. E coa institución da feira do 12 coñeceu o esplendor das multitudes congregadas.
Naquel ir e vir de camiñantes de a pé e dacabalo soubo das diferentes monturas. E na encrucillada por antonomasia nacerían a cabaleriza do cuartel (Casa da Audiencia), a posta de cabalos da estafeta e as reatas de mulas que o Caldeireiro tiña para carretar metais desde Asturias e viño desde o Ribeiro. Carromato e cabalos que levaban e traían desde Curtis e Betanzos mercadorías e transeúntes. A encrucillada dos camiños estaba ateigada de cabalos e mantivo a presenza das monturas ata ben entrada  a segunda metade do século XX, como podemos observar na imaxe de finais dos anos 50, con tres membros da familia Caldeireiro lucindo dous fermosos cabalos. Detrás deles vemos o tellado da cabaleriza da Casa da Audiencia. (Imaxe restaurada do arquivo de José García Piñeiro).

27 de abril de 2017

FEIRA DE O TELLADO (O IRIXO)

No concello de O Irixo celebrouse no pasado unha importante feira na aldea de O Tellado, pertencente á parroquia de San Cosme de Cusanca. O transitado camiño dos arrieiros  pasaba polas inmediacións, pola parroquia de Santa María do Campo, onde cruzaba o río Viñao na ponte das Campinas. O Tellado estaba preto deste camiño, nunha derivación que levaba ás terras de Dozón.
Ao amparo dunha mesta e fermosa carballeira a contorna de O Irixo celebrou a feira os días 2 e 17 de cada mes.
Na imaxe de arriba aparece a aldea e o campo da feira de O Tellado en 1956 (Imaxe do voo americano). Na imaxe que segue vemos a mesma aldea en 2014, na que pode observarse como a vía do AVE rompeu, cunha enorme ponte voada sobre o campo, a fisionomía do lugar.

 Ponte do AVE na entrada de O Tellado segundo se baixa das terras de Dozón.
 Carballeira da feira.
 O recinto de O Tellado contou tamén con varios pendellos para dar abeiro aos feirantes. Na imaxe anterior e nas tres seguintes vemos o mesmo pendello-expositor do que se conservan mostradores e esteos. Presenta o tellado caído.

 A razón da ruína destas construcións, aquí no Tellado, hai que buscala no abandono da feira e non como consecuencia do desenrolo urbanístico da aldea.

 Outro pendello-expositor con mostrador, contramostrador e esteos. No seu interior medra un sabugueiro.
Hai xa bastantes anos que aquí non se celebran as feiras de antano. Como secuela daquelas concentracións humanas queda na actualidade a celebración dunha feira do cabalo cada mes de agosto, que máis ben se trata dunha concentración con competicións varias que teñen como protagonista ao cabalo.
 Varias bancadas exentas áchanse repartidas polo campo.
 Traseira dun pendello-expositor, que na actualidade foi pechado cun muro de bloques.

Estes barracóns de bloques son en realidade antigos pendellos-expositores, dos que se conservan as traseiras, os mostradores e os esteos frontais. Para lles dar novo uso pecháronse as paredes frontais e laterais cun muro de bloques. O fibrocemento do tellado tamén é unha solución actual para recuperar os tellados caídos.
 Esteos doutros pendellos-expositores.
 No medio do campo áchase unha pequena capela dedicada a San Antón.

 Pendello-comedor, que funcionou como bar ata tempos recentes.
 Na beira da estrada creceu a aldea con casas e pendellos orientados á feira.

 Cruceiro na carballeira que está ao norte da estrada que divide O Tellado en dúas metades.
Carballeira do lado norte.

10 de abril de 2017

LINGUAXE DA PEDRA EN CRISTÍN (BORRAXEIROS)

 Cristín é unha das aldeas da parroquia de Borraxeiros. Debe o seu topónimo a un nome de persoa, o equivalente en masculino ao nome de muller Cristina. É polo tanto un antropónimo e indicaría o nome do primeiro colono ou posesor destas terras, que antigamente se grafiaría "Cristinus" (vila Cristinii). Cóntanme os veciños que coa excepción dunha casa, todas as demais están habitadas. Se ben a aldea tamén perdeu poboación.
A aldea ocupa un terreo ben situado, ben orientado ao mediodía e resgardado dos fríos invernais. Recibe o aporte líquido do rego de Couso.
Nunha recente visita ao lugar volvín visitar o muíño que está a carón da estradiña que vai á Ermida. Sorprende a súa arquitectura íntegra en pedra, incluído o tellado. Agradaríanos moito velo un algo máis coidado, aínda que entendemos o seu estado como unha consecuencia lóxica pola falla de uso.
 No fondo da aldea hai unha casa cun certo aire fidalgo, que me contan que no pasado pertenceu a un crego. Nela salientan os altorrelevos da imaxe anterior e a epigrafía do lintel da porta principal (abaixo).

Mesmo enfronte da casa anterior, nunha construción semiderruída albisquei este fragmento de muíño castrexo (feito que teño observado en varias construcións doutros lugares). Desde este lugar os castros inmediatos son os de Borraxeiros e o de Lagares (A Ermida), ambos os dous a unha distancia que ronda os 2 Kms.

Pero a alegría e sorpresa desa visita vespertina foi dar con este hórreo con corredor e celeiro. Estiven ducias de veces en Cristín e nunca me deran os ollos nel, porque está bastante oculto polas construcións circundantes. No primeiro vistazo pensei que se trataría dunha hórrea, pero ao velo desde a eira de Fina, ben lastrada de perpiaños, apareceu o hórreo co seu corredor. O corredor cumpriría coa función de servir de secadeiro de legumes varias. E na parte baixa unha porta comunica a eira co celeiro (alamacén provisional do grao mentres non se limpa e se leva ás huchas).
Desta maneira advertirase facilmente por que titulo esta entrada como linguaxe da pedra. Porque neste material está escrita a historia sinxela da aldea. Outro día hei traer aquí tamén un elemento arquitectónico desta aldea, que nunca antes observara.

27 de marzo de 2017

INSUA NO RÍO ARNEGO PRÓXIMA Á PONTE DOS CABALOS

O río Arnego ademais dun nome antigo posúe un destacable atractivo natural. Entre as súas peculiaridades conta cunha insua de vastas dimensións, feito que sorprende no curso medio dun río de caudal mediano. A insua posúe 145 metros de lonxitude por 48 de máxima anchura. Na cabeceira e no remate da canle esquerda áchanse senllas tostas para elevar o caudal e conducilo a un muíño moi próximo.
A superficie da insua é bastante plana e nela crece un bosque mixto, no que predominan os carballos, xunto a ameneiros , bidueiros e piñeiros.
O entorno da insua conta con outros lugares que a historia lles deu relevo: a ponte medieval do ano 970, chamada Ponte dos Cabalos. Confiamos nas anunciadas obras de restauración desta ponte para rescatala da deterioración que sofre. Non lonxe da ponte está o castro de Parada (Lalín), o cal conserva en bastante bo estado as murallas da croa e do antecastro. Outro dato destacable deste castro e a forte defensa que presenta na ladeira que dá ao río Arnego, polo pronunciado da pendente. Tamén neste entorno hai resurxencias de augas termais de temperaturas mornas. E un pouco máis afastado, no camiño cara a Ferreiroa está o lugar coñecido como a Regueira do Ferro, quizais en alusión á extracción de mineral deste metal para a ferrería que no pasado existiu en Ferreiroa (Agolada).
O que motiva hoxe esta entrada é o mapa que ofrecemos como cabeceira, dado que é dos que eu coñezo o que mellor permite observar a insua desde o aire.

12 de marzo de 2017

CASTELAO NOS PENDELLOS DE AGOLADA XUNTO A OUTROS MEMBROS DO SEG

 É público e sabido que o Seminario de Estudos Galegos  (SEG) tivo como principal obxectivo o estudo e divulgación do patrimonio cultural galego, tratando de suplir as carencias que neste campo observaban na universidade compostelá. Para acadar ese obxectivo comezaron o estudo multidisciplinar da Terra de Melide, que culminou cunha amplísima publicación.
Arredor de 1929 comezaron as xeiras de traballo, coñecemento e estudo da comarca de Deza. Na imaxe que segue a estas liñas podemos ver unha boa parte dos membros do Seminario fotografados diante da casa de D. Ramón María Aller, o insigne crego e astrónomo de Lalín.
Sabiamos desde hai anos que D. Vicente Risco visitara os Pendellos de Agolada e que naquela ocasión obtivera varias fotografías do recinto, das que conservamos cinco. Tamén sabiamos que Otero Pedrayo e Filgueira Valverde os coñecían. Intuïamos que tamén estiveran alí outros membros do Seminario, pero era este un dato non confirmado. Agora vimos de saber dunha visita que fixeron en 1929, guiados por Otero Pedrayo, varios membros do SEG. Nela estaban ademais do "señor de Trasalba", Castelao, Filgueira Valverde, Xesús Carro e Sebastián González.
O pasado venres, na presentación do libro de Luz Méndez "Toponimia de Agolada", o Colectivo Baluarte ofreceu unha visita guiada aos ilustres visitantes da Real Academia Galega, da Asociación Galega de Onomástica e da Deputación de Pontevedra. Na fin da visita, o académico D. Xesús Ferro Ruibal, que acudira cun libro debaixo do brazo (literalmente dito, como ben pode observarse no centro da seguinte imaxe), ofreceume un artigo que aparece en dito libro, ADRAL de D. Xosé Filgueira Valverde, o cal descoñecía e que lle agradecín de corazón.
 VELAQUÍ O ARTIGO DO 26 DE AGOSTO DE 1979:

- No artigo cítase a Otero Pedrayo como cantor dos vellos feirais de Galicia. Filgueira especula coa tristeza e coas bágoas que Otero Pedrayo derramaría ante a derrubo do Paseo da Parranda e outros pendellos no ano 1979.
- Fala do recinto de Agolada como "o máis vello de Galicia" (Sendo isto inexacto, non deixo de entrever que quería resaltar a importancia deste antigo mercado).
- Sorpréndeme especialmente a sensibilidade que amosaron e que os propios agoladeses tardaran máis de medio século en ter parecida sensibilidade para con este conxunto arquitectónico e etnográfico.
- Filgueira explica moi ben, xa en 1979, a principal causa do derrubo de pendellos en diferentes localidades: "Ao medraren as urbes desfixeron e foron arredando os mercados".

- É de destacar que xa Filgueira Valverde soubera advertir en 1979 a importancia dos camiños aqualatenses e fala dela como "unha estraña vila itineraria".
- Quero destacar tamén esta aseveración categórica de Filgueira Valverde naquela triste data da desfeita da Parranda: "Agolada estrizou o mellor, o único! que tiña de seu, que a distinguía de calquera outro lugar do mundo, coma quen derrama toda a súa facenda.

Grazas, D. Xesús Ferro Ruibal. Como agradezo este artigo!
Para darlle remate a isto convén recordar que D. Xosé Filgueira Valverde, que pertencía daquela á Delegación Provincial de Bellas Artes, foi o máis firme impulsor da declaración de Conxunto Histórico-Artístico para os Pendellos de Agolada para frear a depredación destas humildes construcións. Isto faríase realidade en 1985.

Na seguinte fotografía dos Pendellos, obtida por D. Vicente Risco naquel mesmo ano 1929, ofrecemos o Paseo da Parranda tal e como o puideron ver CASTELAO, OTERO PEDRAYO, FILGUEIRA VALVERDE, SEBASTIÁN GONZÁLEZ E XESÚS CARRO:

7 de marzo de 2017

AGOLADA TEN AUDITORIO

Podería comezar esta crónica dunha maneira sinxela, cunha soa imaxe do recén acabado auditorio que imos estrear axiña os veciños de Agolada. Pero, como a obra ten a súa historia e a súa envegadura, creo que é merecente de maior atención.
Podemos comezar esta historia cunha imaxe aérea de Agolada de 1956. Para situarnos no contexto da vila actual. E para observar o solar (sinalado cun asterisco azul na foto) onde primeiro se construíu o cuartel da Garda Civil, arredor de 1960, e onde na actualidade se erixiu o edificio do auditorio. En 1956, o solar formaba parte do campo da feira das vacas.
Na seguinte imaxe aérea, do ano 2002, advírtese a evolución e progreso da vila nos 46 anos transcorridos. E tamén sinalado co asterisco azul o edificio do cuartel. 
 Ano 2008, vemos xa derrubado o cuartel e no seu lugar aparecen os alicerces e a soleira do actual auditorio.
 Imaxe aérea do 2014, xa pode observarse o edificio do auditorio rematado na súa estrutura exterior.
 A continuación ofrecemos a imaxe que a empresa madrileña  "Paisajes Españoles" tomara en 1973. Na esquina superior esquerda da foto vemos aínda activo o cuartel da Garda Civil. O edificio contaba con dous pavillóns de dous andares, paralelos e con catro vivendas cada un. Na fachada principal, un pavillón de planta baixa albergaba a porta, as oficinas, o cabozo e o posto de garda. Este pavillón servía de unión aos edificios das vivendas. Ademais contaba cun patio central e algúns garaxes na parte traseira do patio, formando unha mazá pechada en si mesma.
A mediados dos anos 80, o ministerio de Defensa emprendeu unha reestruturación dos cuarteis e o de Agolada tivo que pechar, non sen que o vecindario expresase a súa disconformidade, mesmo con manifestacións de forza (cortar a estrada principal con barricadas de lume). Visto na distancia dos anos, quizais tan exacerbado como ineficaz. E co cuartel fóronse as oito familias que o habitaban. Outro elemento que sumou no declive poboacional. Unha vila perde servizos e cos servizos tamén perde poboación ou viceversa.
 Nestas dúas imaxes vemos xa o cuartel moi deteriorado despois de 20 anos de abandono sen que Defensa o cedese nin lle buscase outro destino. O Ministerio terminaría finalmente cedéndoo ao Concello. A primeira idea do Concello foi dedicalo a vivendas de emerxencia social. Para o auditorio tiñan escollido o solar do mercadiño dos queixos, no entorno dos Pendellos. A orientación de varios profesionais e as peticións de varios sectores terminaron por decantar o auditorio cara a este solar.
No ano 2008 derrubouse o vello cuartel e iniciáronse as obras do auditorio, por fases. 
Aos veciños deunos tempo de ir analizando a evolución da obra ao ritmo dos cartos que empezaron a escasear nos anos da crise.
Co exterior xa rematado, houbo que esperar varios anos ata completalo no seu interior.
Na seguinte fotografía podemos ver ao fondo o costado do escenario do auditorio. A pantalla do edificio érguese sobre as edificacións circundantes e o impacto visual é unha obviedade.
En primeiro plano podemos observar o solar a herba, que linda co enlousado desta rúa: Era o incialmente escollido para auditorio.
 
Aquí vemos o auditorio nunha imaxe de onte. Non o vin rematado por dentro. Véndoo por fóra paréceme funcional e resolto cos materiais que se adoitan usar noutras obras semellantes. Eu non vou xulgar as solucións técnicas, porque nin sei nin son quen. Pero si me vou permitir unha observación retórica: con menos altura había de lucir bastante máis, e sobre todo, diminuiría o impacto visual na contorna.
E xa postos en materia, formular un desexo: que se lle dea moito uso con concertos, obras de teatro, conferencias, mitins, actuacións varias... e que o Concello e o vecindario saibamos coidar e respectar estas instalacións que tantos cartos e tantos anos de espera nos custaron.