27 de marzo de 2017

INSUA NO RÍO ARNEGO PRÓXIMA Á PONTE DOS CABALOS

O río Arnego ademais dun nome antigo posúe un destacable atractivo natural. Entre as súas peculiaridades conta cunha insua de vastas dimensións, feito que sorprende no curso medio dun río de caudal mediano. A insua posúe 145 metros de lonxitude por 48 de máxima anchura. Na cabeceira e no remate da canle esquerda áchanse senllas tostas para elevar o caudal e conducilo a un muíño moi próximo.
A superficie da insua é bastante plana e nela crece un bosque mixto, no que predominan os carballos, xunto a ameneiros , bidueiros e piñeiros.
O entorno da insua conta con outros lugares que a historia lles deu relevo: a ponte medieval do ano 970, chamada Ponte dos Cabalos. Confiamos nas anunciadas obras de restauración desta ponte para rescatala da deterioración que sofre. Non lonxe da ponte está o castro de Parada (Lalín), o cal conserva en bastante bo estado as murallas da croa e do antecastro. Outro dato destacable deste castro e a forte defensa que presenta na ladeira que dá ao río Arnego, polo pronunciado da pendente. Tamén neste entorno hai resurxencias de augas termais de temperaturas mornas. E un pouco máis afastado, no camiño cara a Ferreiroa está o lugar coñecido como a Regueira do Ferro, quizais en alusión á extracción de mineral deste metal para a ferrería que no pasado existiu en Ferreiroa (Agolada).
O que motiva hoxe esta entrada é o mapa que ofrecemos como cabeceira, dado que é dos que eu coñezo o que mellor permite observar a insua desde o aire.

12 de marzo de 2017

CASTELAO NOS PENDELLOS DE AGOLADA XUNTO A OUTROS MEMBROS DO SEG

 É público e sabido que o Seminario de Estudos Galegos  (SEG) tivo como principal obxectivo o estudo e divulgación do patrimonio cultural galego, tratando de suplir as carencias que neste campo observaban na universidade compostelá. Para acadar ese obxectivo comezaron o estudo multidisciplinar da Terra de Melide, que culminou cunha amplísima publicación.
Arredor de 1929 comezaron as xeiras de traballo, coñecemento e estudo da comarca de Deza. Na imaxe que segue a estas liñas podemos ver unha boa parte dos membros do Seminario fotografados diante da casa de D. Ramón María Aller, o insigne crego e astrónomo de Lalín.
Sabiamos desde hai anos que D. Vicente Risco visitara os Pendellos de Agolada e que naquela ocasión obtivera varias fotografías do recinto, das que conservamos cinco. Tamén sabiamos que Otero Pedrayo e Filgueira Valverde os coñecían. Intuïamos que tamén estiveran alí outros membros do Seminario, pero era este un dato non confirmado. Agora vimos de saber dunha visita que fixeron en 1929, guiados por Otero Pedrayo, varios membros do SEG. Nela estaban ademais do "señor de Trasalba", Castelao, Filgueira Valverde, Xesús Carro e Sebastián González.
O pasado venres, na presentación do libro de Luz Méndez "Toponimia de Agolada", o Colectivo Baluarte ofreceu unha visita guiada aos ilustres visitantes da Real Academia Galega, da Asociación Galega de Onomástica e da Deputación de Pontevedra. Na fin da visita, o académico D. Xesús Ferro Ruibal, que acudira cun libro debaixo do brazo (literalmente dito, como ben pode observarse no centro da seguinte imaxe), ofreceume un artigo que aparece en dito libro, ADRAL de D. Xosé Filgueira Valverde, o cal descoñecía e que lle agradecín de corazón.
 VELAQUÍ O ARTIGO DO 26 DE AGOSTO DE 1979:

- No artigo cítase a Otero Pedrayo como cantor dos vellos feirais de Galicia. Filgueira especula coa tristeza e coas bágoas que Otero Pedrayo derramaría ante a derrubo do Paseo da Parranda e outros pendellos no ano 1979.
- Fala do recinto de Agolada como "o máis vello de Galicia" (Sendo isto inexacto, non deixo de entrever que quería resaltar a importancia deste antigo mercado).
- Sorpréndeme especialmente a sensibilidade que amosaron e que os propios agoladeses tardaran máis de medio século en ter parecida sensibilidade para con este conxunto arquitectónico e etnográfico.
- Filgueira explica moi ben, xa en 1979, a principal causa do derrubo de pendellos en diferentes localidades: "Ao medraren as urbes desfixeron e foron arredando os mercados".

- É de destacar que xa Filgueira Valverde soubera advertir en 1979 a importancia dos camiños aqualatenses e fala dela como "unha estraña vila itineraria".
- Quero destacar tamén esta aseveración categórica de Filgueira Valverde naquela triste data da desfeita da Parranda: "Agolada estrizou o mellor, o único! que tiña de seu, que a distinguía de calquera outro lugar do mundo, coma quen derrama toda a súa facenda.

Grazas, D. Xesús Ferro Ruibal. Como agradezo este artigo!
Para darlle remate a isto convén recordar que D. Xosé Filgueira Valverde, que pertencía daquela á Delegación Provincial de Bellas Artes, foi o máis firme impulsor da declaración de Conxunto Histórico-Artístico para os Pendellos de Agolada para frear a depredación destas humildes construcións. Isto faríase realidade en 1985.

Na seguinte fotografía dos Pendellos, obtida por D. Vicente Risco naquel mesmo ano 1929, ofrecemos o Paseo da Parranda tal e como o puideron ver CASTELAO, OTERO PEDRAYO, FILGUEIRA VALVERDE, SEBASTIÁN GONZÁLEZ E XESÚS CARRO:

7 de marzo de 2017

AGOLADA TEN AUDITORIO

Podería comezar esta crónica dunha maneira sinxela, cunha soa imaxe do recén acabado auditorio que imos estrear axiña os veciños de Agolada. Pero, como a obra ten a súa historia e a súa envegadura, creo que é merecente de maior atención.
Podemos comezar esta historia cunha imaxe aérea de Agolada de 1956. Para situarnos no contexto da vila actual. E para observar o solar (sinalado cun asterisco azul na foto) onde primeiro se construíu o cuartel da Garda Civil, arredor de 1960, e onde na actualidade se erixiu o edificio do auditorio. En 1956, o solar formaba parte do campo da feira das vacas.
Na seguinte imaxe aérea, do ano 2002, advírtese a evolución e progreso da vila nos 46 anos transcorridos. E tamén sinalado co asterisco azul o edificio do cuartel. 
 Ano 2008, vemos xa derrubado o cuartel e no seu lugar aparecen os alicerces e a soleira do actual auditorio.
 Imaxe aérea do 2014, xa pode observarse o edificio do auditorio rematado na súa estrutura exterior.
 A continuación ofrecemos a imaxe que a empresa madrileña  "Paisajes Españoles" tomara en 1973. Na esquina superior esquerda da foto vemos aínda activo o cuartel da Garda Civil. O edificio contaba con dous pavillóns de dous andares, paralelos e con catro vivendas cada un. Na fachada principal, un pavillón de planta baixa albergaba a porta, as oficinas, o cabozo e o posto de garda. Este pavillón servía de unión aos edificios das vivendas. Ademais contaba cun patio central e algúns garaxes na parte traseira do patio, formando unha mazá pechada en si mesma.
A mediados dos anos 80, o ministerio de Defensa emprendeu unha reestruturación dos cuarteis e o de Agolada tivo que pechar, non sen que o vecindario expresase a súa disconformidade, mesmo con manifestacións de forza (cortar a estrada principal con barricadas de lume). Visto na distancia dos anos, quizais tan exacerbado como ineficaz. E co cuartel fóronse as oito familias que o habitaban. Outro elemento que sumou no declive poboacional. Unha vila perde servizos e cos servizos tamén perde poboación ou viceversa.
 Nestas dúas imaxes vemos xa o cuartel moi deteriorado despois de 20 anos de abandono sen que Defensa o cedese nin lle buscase outro destino. O Ministerio terminaría finalmente cedéndoo ao Concello. A primeira idea do Concello foi dedicalo a vivendas de emerxencia social. Para o auditorio tiñan escollido o solar do mercadiño dos queixos, no entorno dos Pendellos. A orientación de varios profesionais e as peticións de varios sectores terminaron por decantar o auditorio cara a este solar.
No ano 2008 derrubouse o vello cuartel e iniciáronse as obras do auditorio, por fases. 
Aos veciños deunos tempo de ir analizando a evolución da obra ao ritmo dos cartos que empezaron a escasear nos anos da crise.
Co exterior xa rematado, houbo que esperar varios anos ata completalo no seu interior.
Na seguinte fotografía podemos ver ao fondo o costado do escenario do auditorio. A pantalla do edificio érguese sobre as edificacións circundantes e o impacto visual é unha obviedade.
En primeiro plano podemos observar o solar a herba, que linda co enlousado desta rúa: Era o incialmente escollido para auditorio.
 
Aquí vemos o auditorio nunha imaxe de onte. Non o vin rematado por dentro. Véndoo por fóra paréceme funcional e resolto cos materiais que se adoitan usar noutras obras semellantes. Eu non vou xulgar as solucións técnicas, porque nin sei nin son quen. Pero si me vou permitir unha observación retórica: con menos altura había de lucir bastante máis, e sobre todo, diminuiría o impacto visual na contorna.
E xa postos en materia, formular un desexo: que se lle dea moito uso con concertos, obras de teatro, conferencias, mitins, actuacións varias... e que o Concello e o vecindario saibamos coidar e respectar estas instalacións que tantos cartos e tantos anos de espera nos custaron.

25 de febreiro de 2017

FOTOGRAMAS DOS PENDELLOS DE AGOLADA, DOCUMENTAL DE TVE, 1984


A recepción deste documental vén a satisfacer unha busca frustrada no ano 2004. Naquel momento non soubemos dar os datos suficientes para a súa localización, a pesar do estimable interese do xefe de servicios informativos de TVE Galicia, José Luis García Labandeira, a quen lle agradecemos a súa colaboración e o ternos facilitado outras imaxes máis antigas do mesmo recinto.
Os 37 anos de perspectiva destas imaxes apórtannos moita información, alimenta os nosos recordos, suscita certa nostalxia, especialmente ao ver a xente que xa morreu, e reafírmanos na idea que desde hai anos anima o noso traballo na procura da completa restauración deste antigo recinto de feira, mellor dito, do que queda del. 
 Tellados arrombados, tellas escachadas, canellas de lixo. Ese era o estado de completo abandono en 1984. Aínda así motivou o interese e o lamento dos reporteiros da TVE. Xa eles viron que isto debería restaurarse para seguir coa feira no seu interior.
Agora, co documental facilmente localizable, teremos que conseguir unha copia con imaxes de calidade para nun futuro, que desexamos próximo, poder amosalo no proxectado Centro Expositivo das Feiras. 




Daquela aínda estabamos lonxe de coñecer a importancia destas pedras.
Pero, os Pendellos sempre foron un lugar entrañable. Causaba pena e impotencia velos caídos. Todos eles eran  propiedade privada e o Concello, sen recursos e sen interese, carecía tamén de expectativas para eles.
Tellado do pendello-expositor diante da casa de Licerio. O mostrador xa fora substituído por unha beirarrúa de cemento.




Todas estas imaxes, ademais de servirnos de documento, hannos permitir recuperar determinados espazos con maior fidelidade.

Feira dos queixos, cando xa caera o edificio que albergaba este mercadiño.
Con bigote, o capador de San Cristovo (O Az - Rodeiro) catando a calidade dos queixos.
De fronte, en primeiro plano, David Galego Pillado (O Pillado de Esperante), entre a feira dos repolos e o mercado dos queixos. (Con agarimo para os seus fillos e netos).

10 de febreiro de 2017

AS PONTES DE POZO NEGRO

O río Asneiro nútrese nas fontes da Pena de Francia e nos mananciais de Rebordecovo (Dozón), descende mainamente polas parroquias de Dozón, Parada e O Sisto. Chega a Pozo Negro, onde despide as terras de Dozón, cun caudal aprezable. Pozo Negro é secularmente lugar de paso. Tres pontes aínda permiten actualmente vadear o río. A menos transitada e coñecida é a da imaxe superior. En ningún lugar conseguín datala, pero apunta reminiscencias medievais. En calquera caso é unha ponte antiga, asentada na banda de Lalín sobre unha pronunciada rocha e confírelle á paraxe un indubidable interese e encanto.
Nos mapas que ofrezo a continuación (do IXG da Xunta) poden advertise e compararse os cambios nas vías de comunicación nos últimos 60 anos. Sobre os mapas aparecen numerados e situados os puntos de interese desta zona:

O río Asneiro forma un val encaixado en Pozo Negro. As ribeiras aparecen engalanadas por un denso e fermoso bosque de galería. A zona reúne unhas condicións naturais de excelencia con bastante biodiversidade, mais lamentamos que teña sido bastante maltratada pola acción humana (vertedoiro de lixo, escombreira, contaminación das augas...).
Baixo estas liñas a ponte construída en 1864, cando se acometeu a primeira estrada entre Ourense e Santiago. Esta ponte era lugar de paso obrigado ata ben entrados os anos 70.
Viaducto de formigón construído nos anos 70, dentro do Plan Redia, para dar paso á moderna N-525.
Tosta que eleva o caudal para dar servizo a un muíño. Na actualidade este pequeno encoro serve de lugar de captación para a unha das estacións de bombeo de Lalín.
Alvariza na banda dereita do río, moi próxima á estrada N-525. A súa existencia testemuña a presenza de osos nesta zona en épocas pretéritas. No mapa de 1956, sinalada co número 5, parece advertirse unha segunda alvariza, que tería sido destruída para dar paso á estrada N-525 (é só un apuntamento especulativo, á vista do que ofrece a vista aérea).
Nesta zona hai varios muíños fariñeiros. O da imaxe, co número 3, encóntrase no fondo dos prados do Sisto. Aquí o río, despois dun curto percorrido desde o seu nacemento, ofrece un aspecto preocupante, pois as augas ao bater nos meandros forma unha escuma que apunta a unha certa contaminación. Por parte de quen coresponda, cabería remediar isto. A auga doce limpa e transparente pronto se converterá nun ben escaso. Daquela aprenderemos a aprezala.
Nos mapas sinalamos co número 7 outro importante muíño.